มอเตอร์และปั๊มจมน้ำ หลังน้ำลดต้องทำอย่างไร? 7 ขั้นตอนตรวจเช็กก่อนเปิดใช้งาน

ทำไมห้ามเปิดมอเตอร์ทันทีหลังน้ำลด?
เมื่อมอเตอร์จมน้ำ น้ำ โคลน และสิ่งปนเปื้อนจะเข้าไปถึงขดลวดและฉนวนไฟฟ้า ถ้าจ่ายไฟทั้งที่ยังชื้น ไฟอาจรั่วผ่านฉนวนจนเกิดลัดวงจรและขดลวดไหม้ ความเสียหายที่ซ่อมได้ด้วยการล้างและอบ จะกลายเป็นต้องพันขดลวดใหม่หรือเปลี่ยนทั้งตัว

ความเสียหายของเครื่องจักรหลังน้ำท่วมเป็นต้นทุนก้อนใหญ่ มหาอุทกภัยปี 2554 ทำให้เศรษฐกิจไทยเสียหายประมาณ 1.44 ล้านล้านบาทตามการประเมินของธนาคารโลก และนิคมอุตสาหกรรม 7 แห่งในภาคกลางถูกน้ำท่วม การกู้เครื่องจักรอย่างถูกวิธีจึงช่วยให้โรงงานกลับมาเดินเครื่องได้เร็วขึ้นและลดค่าใช้จ่ายซ้ำซ้อน

หลังน้ำลด อุปกรณ์แต่ละแบบต้องเช็กอะไร?
อุปกรณ์แต่ละประเภทรับน้ำท่วมได้ไม่เท่ากัน มอเตอร์ที่ติดตั้งบนพื้นและตู้ควบคุมได้รับผลกระทบมากที่สุด ขณะที่ปั๊มจุ่มออกแบบให้อยู่ใต้น้ำได้อยู่แล้ว แต่ยังต้องตรวจสายไฟและซีล

7 ขั้นตอนตรวจเช็กมอเตอร์และปั๊มที่จมน้ำก่อนเปิดใช้งาน

1. ตัดไฟ และห้ามเปิดเครื่องทันที
ตัดไฟที่ต้นทางและติดป้ายห้ามจ่ายไฟ ไม่สับเบรกเกอร์เองจนกว่าช่างไฟฟ้าจะตรวจระบบแล้ว สวมรองเท้ายางทุกครั้งที่เข้าพื้นที่ และถ้าพบสายไฟขาดหรือเสาไฟล้ม ให้อยู่ห่างและแจ้งการไฟฟ้านครหลวง โทร 1130 หรือการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค โทร 1129

2. ประเมินความเสียหาย และตัดสินใจซ่อมหรือเปลี่ยน
จดข้อมูล 4 อย่างของมอเตอร์แต่ละตัว ได้แก่ ระดับน้ำที่ท่วมถึง ระยะเวลาที่จมน้ำ ชนิดของน้ำ (น้ำจืด น้ำเค็ม หรือน้ำเสีย) และขนาดกับอายุของมอเตอร์ จากนั้นจัดลำดับว่าตัวไหนสำคัญต่อการผลิตและต้องกู้ก่อน แนวทางของ EASA ระบุว่ามอเตอร์ที่อายุมากอาจคุ้มกว่าถ้าเปลี่ยนเป็นมอเตอร์ใหม่ประสิทธิภาพสูง แทนการซ่อม

3. ถอดและล้างทำความสะอาด
ถอดมอเตอร์ออกมาล้างโคลนและตะกอนออกจากขดลวดสเตเตอร์และโรเตอร์ด้วยน้ำสะอาด ถ้าจมน้ำเค็มหรือน้ำกร่อย ห้ามปล่อยให้แห้งก่อนล้าง เพราะคราบเกลือจะเกาะขดลวดและนำไฟฟ้า ต้องล้างด้วยน้ำจืดให้หมดก่อน

4. อบแห้งขดลวด
การตากแดดหรือเป่าพัดลมไม่พอที่จะไล่ความชื้นในขดลวด แนวทางของ EASA แนะนำให้อบที่ประมาณ 93°C นาน 6–8 ชั่วโมง และไม่ให้ชิ้นงานร้อนเกิน 120°C เพื่อไม่ให้ฉนวนเสียหาย

5. วัดค่าความต้านทานฉนวน (Megger Test)
ขั้นตอนนี้เป็นตัวตัดสินว่ามอเตอร์พร้อมใช้งานหรือไม่ ใช้เครื่องวัดฉนวน (เมกเกอร์) ทดสอบขดลวดเทียบกับโครงมอเตอร์ ตามมาตรฐาน IEEE 43-2013 มอเตอร์ที่มีพิกัดต่ำกว่า 1,000 V ให้ทดสอบที่ 500 V DC และค่าที่ได้ควรไม่ต่ำกว่า 5 เมกะโอห์ม (ค่าปรับเทียบที่ 40°C)

ถ้าผลวัดไม่ผ่านในครั้งแรก ให้อบซ้ำแล้ววัดใหม่ ถ้ายังไม่ผ่านในครั้งที่สอง Chuck Yung ผู้เชี่ยวชาญด้านเทคนิคของ EASA แนะนำว่ามอเตอร์ตัวนั้นควรพันขดลวดใหม่

6. เปลี่ยนลูกปืน จาระบี และอาบวานิช
ลูกปืนที่จมน้ำจะเริ่มเป็นสนิม และจาระบีจะปนเปื้อนน้ำ แม้ตอนแรกยังหมุนได้ปกติ ก็จะสึกเร็วและมีเสียงดังในภายหลัง ควรเปลี่ยนลูกปืนแบบ Ball และ Roller พร้อมจาระบีใหม่ ถ้าวัดฉนวนผ่านแล้ว ควรอาบวานิชและอบ (Dip and Bake) เพื่อเสริมฉนวนก่อนประกอบกลับ

7. ตรวจตู้ควบคุม แล้วทดลองเดินเครื่อง
ให้ช่างไฟฟ้าตรวจตู้ควบคุม เบรกเกอร์ คอนแทคเตอร์ โอเวอร์โหลด และกล่องต่อสาย อุปกรณ์ที่จมน้ำควรเปลี่ยนใหม่ จากนั้นทดลองเดินมอเตอร์ตัวเปล่าก่อน วัดกระแสทั้ง 3 เฟส ฟังเสียง ตรวจการสั่นและอุณหภูมิ ถ้าทุกอย่างปกติจึงค่อยต่อโหลดใช้งานจริง 

ปั๊มที่จมน้ำ ต้องดูแลต่างจากมอเตอร์อย่างไร?
ปั๊มหอยโข่งและปั๊มที่ติดตั้งบนบก
นอกจากดูแลมอเตอร์ตาม 7 ขั้นตอนข้างต้น ให้เปิดเสื้อปั๊มล้างโคลนที่ค้างในใบพัดและห้องปั๊ม ตรวจแมคคานิคอลซีลว่ามีรอยรั่วหรือสึกหรือไม่ และหมุนเพลาด้วยมือว่าหมุนได้คล่องก่อนเดินเครื่อง

ปั๊มจุ่มและปั๊มแช่
ตัวปั๊มจุ่มออกแบบให้ทำงานใต้น้ำอยู่แล้ว จุดที่ต้องตรวจคือสายไฟตลอดเส้นว่าไม่มีรอยแตกหรือฉีกขาด น้ำมันในห้องซีลว่าขุ่นหรือมีน้ำปนหรือไม่ ซึ่งเป็นสัญญาณว่าซีลรั่ว และวัดค่าฉนวนของมอเตอร์ปั๊ม ส่วนที่มักเสียหายจริงคือตู้ควบคุม ลูกลอย และจุดต่อสายที่อยู่บนบก

ป้องกันอย่างไรไม่ให้เสียหายซ้ำในปีหน้า?

• ยกฐานมอเตอร์ ตู้ควบคุม และเครื่องกำเนิดไฟฟ้า ให้สูงกว่าระดับน้ำท่วมสูงสุดที่เคยเกิด
• ทำแผนถอดย้ายมอเตอร์ตัวเล็กขึ้นที่สูงก่อนน้ำมา พร้อมรายชื่อผู้รับผิดชอบ
• บันทึกค่าฉนวนของมอเตอร์ตัวสำคัญไว้เป็นค่าอ้างอิง เพื่อเทียบหลังเกิดเหตุ
• เตรียมปั๊มระบายน้ำและเครื่องกำเนิดไฟฟ้าให้พร้อมก่อนฤดูฝน 

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับมอเตอร์และปั๊มจมน้ำ (FAQ)
มอเตอร์จมน้ำแล้ว เปิดใช้ได้เลยไหม ถ้าดูแห้งแล้ว?
ไม่ได้ แม้ภายนอกจะดูแห้ง ความชื้นและตะกอนยังค้างอยู่ในขดลวดและฉนวน ถ้าจ่ายไฟทันทีอาจเกิดไฟรั่วหรือลัดวงจรจนขดลวดไหม้ ต้องล้าง อบแห้ง และวัดค่าความต้านทานฉนวนให้ผ่านเกณฑ์ก่อนทุกครั้ง

มอเตอร์จมน้ำ ซ่อมได้ไหม หรือต้องเปลี่ยนใหม่?
ส่วนใหญ่ซ่อมได้ถ้าจัดการเร็ว มอเตอร์ที่ล้าง อบแห้ง และวัดฉนวนผ่านเกณฑ์สามารถกลับมาใช้งานได้ ถ้าวัดฉนวนไม่ผ่านแม้อบซ้ำแล้ว ควรพันขดลวดใหม่ สำหรับมอเตอร์ที่อายุมาก การเปลี่ยนเป็นมอเตอร์ใหม่ประสิทธิภาพสูงอาจคุ้มกว่า

ค่าความต้านทานฉนวนมอเตอร์ควรได้เท่าไร?
ตามมาตรฐาน IEEE 43-2013 มอเตอร์แรงดันต่ำทั่วไปควรมีค่าความต้านทานฉนวนไม่ต่ำกว่า 5 เมกะโอห์มที่ 40°C โดยทดสอบด้วยแรงดัน 500 V DC และค่า Polarization Index ควรไม่ต่ำกว่า 2.0 สำหรับฉนวน Class B ขึ้นไป

อบมอเตอร์ที่อุณหภูมิเท่าไร นานแค่ไหน?
แนวทางของ EASA แนะนำให้อบที่ประมาณ 93°C นาน 6–8 ชั่วโมง และไม่ให้ชิ้นงานร้อนเกิน 120°C แล้ววัดฉนวนซ้ำ การตากแดดหรือเป่าพัดลมเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอที่จะไล่ความชื้นในขดลวด

ปั๊มจุ่มจมน้ำท่วม ต้องซ่อมไหม?
ตัวปั๊มจุ่มออกแบบให้ทำงานใต้น้ำได้อยู่แล้ว แต่ควรตรวจสายไฟตลอดเส้น ตรวจน้ำมันในห้องซีลว่ามีน้ำปนหรือไม่ วัดค่าฉนวน และตรวจตู้ควบคุมที่อาจจมน้ำด้วย ส่วนที่มักเสียหายคือตู้ควบคุมและจุดต่อสาย

ทำไมต้องเปลี่ยนลูกปืนหลังมอเตอร์จมน้ำ?
น้ำและตะกอนเข้าไปปนในจาระบี ทำให้ลูกปืนเริ่มเป็นสนิมตั้งแต่ช่วงที่จมน้ำ ถึงตอนแรกจะหมุนได้ปกติ แต่จะสึกเร็วและมีเสียงดังในภายหลัง แนวทางทั่วไปจึงแนะนำให้เปลี่ยนลูกปืนแบบ Ball และ Roller พร้อมจาระบีใหม่

มอเตอร์จมน้ำเค็มหรือน้ำทะเล ต่างจากน้ำจืดอย่างไร?
น้ำเค็มอันตรายกว่า เพราะคราบเกลือที่แห้งติดขดลวดจะดูดความชื้นและนำไฟฟ้า ต้องล้างด้วยน้ำจืดให้หมดก่อนปล่อยให้แห้ง แนวทางของ EASA แนะนำให้แช่ชิ้นส่วนในน้ำจืดประมาณ 8 ชั่วโมงพร้อมเปลี่ยนน้ำต่อเนื่อง แล้วจึงฉีดล้างและอบ

ปรึกษาทีมช่างและวิศวกรสหคิมมอเตอร์
สหคิมมอเตอร์ดูแลงานปั๊ม มอเตอร์ เครื่องกำเนิดไฟฟ้า และตู้ควบคุม มากว่า 57 ปี หากมอเตอร์หรือปั๊มของคุณจมน้ำ และไม่แน่ใจว่าควรซ่อมหรือเปลี่ยน ส่งรุ่น ขนาด และระดับน้ำที่ท่วมถึงมาให้ทีมช่างช่วยประเมินได้

LINE: @sahakimmotor
Contact Center: 085-488-4848
เว็บไซต์: sahakimgroup.com